Sergej Karpoesjtsjenko. De valse Peter, tsaar der Moskovieten

Сергей Карпущенко. Лже-Петр - царь московитов. Роман. СПб., Амфора, 2000, 381 с. [Sergej Karpoesjtsjenko. De valse Peter, tsaar der Moskovieten. Roman. Sint-Petersburg 2000]

Met veel vertraging is ons een boeiende roman onder de ogen gekomen die ‘alternatieve geschiedenis’ uitwerkt: wat als de historische tsaar Peter I (de Grote) nu eens niet de echte tsaar was en een marionet van een of andere buitenlandse macht?

In het Zweedse kasteel Hallandholm smeedt graaf Löwenroth in opdracht van koning Karl XII het plan om Peter I te ontvoeren in Zaandam en hem te vervangen door een Zweed. De bedoeling is op de Russische troon een pro-Zweedse marionet te krijgen. Hij en de toekomstige valse Peter, Martin Schönberg, slagen erin om Peter in een kroeg in Zaandam dronken te krijgen en hem te vervangen door de heel sterk op hem gelijkende Schönberg, die ook uitstekend Russisch heeft leren praten.

De operatie lukt, maar het gevolg van Peter (Mensjikov, Lefort) merkt op dat Peter na de beker met een slaapmiddel die de omgekochte waard van de kroeg hem te drinken had gegeven veranderd is. Alleen Lefort heeft door dat de sluwe Löwenroth erachter zit en ontmaskert de valse Peter en stelt hem voor samen te spannen: samen zullen zij het in Moskou voor het zeggen hebben. Lefort zal de usurpator precies voorschrijven wat hij moet doen en zeggen. Schönberg heeft geen keuze en stemt toe.

Ondertussen zit Peter opgesloten in het slot Hallandholm, maar kan ontsnappen en onderkomen zoeken bij de Russische ambassadeur in Stockholm. Razend als hij is op Karel XII, trekt hij naar het koninklijke paleis en zet daar de Zweedse koning voor schut. Hij kan nog op tijd ontsnappen. Hij vlucht als blinde passagier op een Duits schip. De kapitein wil natuurlijk niet geloven dat hij de tsaar van Rusland is, maar heeft toch medelijden en neemt hem mee naar Kolberg in Pommeren. Daar is Peter getuige van een heksenverbranding, waarbij een kind van zes jaar op de brandstapel komt. Als hij het meisje wil redden, wordt hij in de gevangenis geworpen. Alleen de secretaris van het gerecht herkent hem van een gravure en komt hem bevrijden, nog voor hij opgehangen zal worden. Peter kan de stad ontvluchten.

In Moskou aangekomen wil de valse Peter alles bij het oude laten. Er gaan geruchten dat de teruggekeerde Peter een ondergeschoven ‘Duitser’ is, maar Schönberg doorstaat de vuurproef schitterend: zijn familie, zijn vrouw Jevdokia, zelfs zijn minnares Anna Mons lopen in de val. Eigenlijk hebben de twee vrouwen wel door dat hij wellicht niet de echte Peter is, maar Jevdokia is blij dat hij weer bij haar in bed kruipt, Anna voelt ook dat er iets aan de hand is, maar wat zou het haar baten indien ze liet merken dat hij niet de echte Peter is. In het begin wil hij alles bij het oude laten, regeren zoals zijn vader en grootvader, dat vindt men in Moskou geweldig, maar dan krijgt hij opeens via de Zweedse gezant de opdracht van de Zweedse koning om hard op te treden tegen de streltsen, het leger in westerse kleren te stoppen, alleen buitenlanders op verantwoordelijke posten te benoemen, e.d. De afrekening met de streltsen is zo wreed, dat zelfs Mensjikov en Romadanovski beginnen te twijfelen. Lefort heeft zijn geheim verklapt aan Mensjikov en die heeft een gecodeerde brief van de Russische ambassadeur in Stockholm gekregen, waarin die hem vertelt over de ontsnapte tsaar die bij hem was komen opdagen en vervolgens naar het koninklijke paleis was getrokken, waarna hij hem uit het oog verloren had. De bojaren zijn er nu van overtuigd dat de teruggekeerde Peter een ‘Duitse’ of Zweedse spion is. Ze beraden wat ze moeten ondernemen.

Peter trekt met studenten uit Koningsberg te voet verder. Onderweg komen ze een jonge bruid tegen die tijdens de eerste huwelijksnacht opgeëist wordt door de plaatselijke potentaat. Peter is razend en daagt de man in zijn eigen huis uit, maar wordt overmeesterd door diens knechten. De volgende dag zal hij gevierendeeld worden. Als de paarden al aan het trekken zijn, komen koeriers van de keurvorst van Brandenburg hem bevrijden, omdat ze op zoek zijn naar ‘grote kerels’ (de zgn. ‘lange Kerls’). Zo komt Peter in de kazernes van Berlijn terecht.

In Rusland beslist de valse Peter tegen de Zweden op te trekken en Narva te veroveren. Het doel is een grote nederlaag te lijden tegen de overmacht van Karel XII, zodat Zweden een groot stuk Russisch grondgebied zou kunnen inpalmen. Maar Peter voelt zich alleen, zijn familie houdt niet van hem, zelfs Mensjikov is onoprecht en terughoudend (zou hij het geheim kennen?) en Lefort sterft (Peter is opgelucht, want van Lefort weet hij dat hij het geheim kent). Hij krijgt er spijt van dat hij Jevdokia in het klooster gestopt heeft; Anna Mons is hebberig en houdt niet van hem en chanteert hem (dure cadeaus) met zijn geheim.

De echter Peter wordt opgemerkt als uitmuntend artillerist door de keurvorst van Brandenburg, maar ook door diens vrouw, die hem in haar bed wil (met de instemming van de keurvorst, die de liefdesgrillen van de keurvorstin al lang kent en verdraagt). Peter onthult haar zijn geheim en zij vraagt aan de keurvorst de toestemming voor Peter om naar Narva te trekken met de nodige papieren en in kolonelsuniform. Daar zou hij in het gevecht naar de Russen overlopen en zich bekend maken. Als het zover is en Peter inderdaad overloopt, geloven zijn Russische legeraanvoerders niet dat hij de echte Peter is en geven nu voor het eerst lucht aan hun ergernis dat hij een Zweedse spion is. Peter is razend om dit verraad en verdwijnt. In de Zweedse vesting Narva dient de echte Peter nu als kolonel Teitleben, die zogezegd gestuurd is door de keurvorst van Brandenburg. De veel zwakkere Russische legers hebben een list bedacht: ze trekken de uniformen van de door hen verslagen Zweden aan en trekken zo op naar de vesting van Narva, waar ze de argeloze Zweden (die denken dat het Zweden zijn) zullen verrassen. Alleen kolonel Teitleben, alias Peter, ziet de Zweden oprukken en schiet er zijn kanonnen op leeg. Achteraf blijkt dat het Russen zijn, de Zweden lachen zich kapot, maar de echte Peter schaamt zich dood, want hij heeft op zijn eigen mensen geschoten. Hij wordt door Karl XII geroemd als een dappere militair.

In het kamp van de Russen in Novgorod pakken de Russische militairen de valse Peter aan en leggen hem op de pijnbank. Die gaat door de knieën en vertelt alles. Ze besluiten hem niet te vierendelen, maar hem op de troon te laten zitten (anders zou een nieuwe Smoeta - Tijd der Troebelen - beginnen), maar hij moet nu wel de schandelijke nederlaag tegen de Zweden goedmaken en voor Rusland gaan vechten.

De valse Peter werkt nu in versneld tempo aan de modernisering van het Russische leger. Alle hens aan dek. In Zweden staat Karl XII versteld: is majoor Schönberg nu een verrader die de zijde van de Russen gekozen heeft ten gevolge van martelingen of is hij omgekocht? Inmiddels is de echte Peter bevorderd tot generaal Teitleben. Hij zet zijn visie op de valse Peter uiteen: hij is geen verrader, maar in tegendeel een Zweedse patriot die alles doet om de Russen vroeg of laat tegen zich in het harnas te jagen (mobilisering, kloosters die moeten meehelpen, e.d.). Karl XII is gerustgesteld: hij zal eerst de gehate August aanpakken en dan optrekken tegen Rusland. En daar zal Schönberg het wel zo draaien dat het modern uitgeruste Russische leger als een rijpe vrucht in de schoot van de Zweden valt.

Op een dag krijgt de valse Peter bezoek van de vroegere Zweedse resident in Rusland, die komt vragen wat er met hem aan de hand is. Als duidelijk wordt dat Schönberg de zijde van de Russen gekozen heeft, probeert de resident hem te doden, maar het mislukt. In plaats van hem te straffen laat Peter hem gaan, zodat hij in Zweden aan Karl het verhaal kan gaan vertellen. Daar aangekomen valt hem de grote gelijkenis op tussen Schönberg en de echte Peter (generaal Teitleben). Als hij de vraag op de man af stelt, ontkent Peter niet dat hij de echte tsaar van Rusland is. Karel wil hem niet nog eens in de gevangenis gooien, maar hem naar Rusland sturen en de valse tsaar vervangen door de echte. Ze schrijven samen een brief naar de bojaren om het plan voor te stellen en aldus de echte tsaar op de troon te zetten en de oorlog tussen Rusland en Zweden stop te zetten. Peter verschijnt in Noteburg bij Sjeremetjev met een brief van de Zweedse koning waarin hij zijn plan uiteenzet. Maar Sjeremetjev trapt er niet in: ‘we hebben je niet nodig, Pjotr Leksejitsj’. Als we jou binnenhalen, krijgen we Smoeta, we hebben het nu onder de samozvanets (valse Peter) nog zo slecht niet: hij stuurt edellieden naar het buitenland, hij geeft ons meer vrijheid, we zijn eraan gewend geraakt... Peter moet onverrichterzake afdruipen.

De Russen behalen een eclatante overwinning op de Zweden en de valse Peter beslist hier een nieuwe hoofdstad te bouwen. In Noteburg vindt Mensjikov op het lijk van de verdronken Saksische gezant liefdesbrieven van Anna Mons. Peter is razend en ontneemt de familie Mons alle huizen en dorpen.

De Russische troepen overwinteren in Grodno en de Zweedse koning is van plan ze te verrassen. Generaal Teitleben verwittigt de Russen, die ongemerkt afdruipen. Karel moet zijn list opgeven. Het volgende jaar wordt er gevochten bij Poltava: samen met Mazepa zal Karl de Oekraïne inpalmen en dan optrekken tegen Moskou en de valse Peter van de troon stoten om er de echte op te zetten. Maar in de veldslag sneuvelt de echte Peter en de valse wordt triomfantelijk binnengehaald in Moskou als de grote overwinnaar.

Het is duidelijk dat deze historische roman een voorbeeld is van what if history? Wat zou er gebeurd zijn met Rusland indien Peter er niet over geregeerd zou hebben? Wat indien zijn halfzus Sofia de macht had kunnen houden en niet zo’n drastische hervormingen had doorgevoerd? Allemaal interessante vragen, helaas zonder antwoord, maar het overdenken waard.

De roman getuigt van veel fantasie, maar het uitgangspunt is wel gebaseerd op hardnekkige geruchten die tijdens het bewind van Peter de ronde deden: de tsaar van Rusland is niet de rechtgelovige (orthodoxe) heerser, maar een ondergeschoven buitenlander (nemets) die Rusland naar de bliksem moet helpen. Daar kunnen alleen de Hollanders of Zweden achter zitten.