Recensies

Rudi Massart & Jonathan Trigg. Vlaamse jongens, Duits front. De strijd aan het Oostfront in beeld.

Rudi Massart & Jonathan Trigg. Vlaamse jongens, Duits front. De strijd aan het Oostfront in beeld. Antwerpen, Davidsfonds / Standaard, 2021, 175 p. ISBN 978 90 02 26919 6

De oostfronters, Belgen die tijdens de Tweede Wereldoorlog samen met de Duitsers in Rusland zijn gaan vechten tegen ‘het goddeloze bolsjewisme’, zijn een eikel probleem. Direct na de oorlog en nog een twintig jaar lang erna zijn ze beschouwd als idealisten, als jonge mensen die outer en heerd opgaven om te gaan vechten voor een goede zaak : de strijd tegen het communisme. Na de oorlog werden collaborateurs ook niet aangepakt om wat ze in de Sovjetunie allemaal aangericht zouden kunnen hebben, maar omdat ze het uniform van de bezetter hadden gedragen.

De laatste jaren is daar kentering in gekomen. Net als andere, in België gebleven collaborateurs, worden ze nu ondubbelzinnig bekeken als ‘fout’, ze stonden aan de verkeerde kant, ze hebben geheuld met de bezetter, het waren nazi’s. Dit boek wil een lacune opvullen in wat we weten over de Oostfronters, het probeert het alledaagse leven van de Vlaamse oostfronters in beeld te brengen, en is daar goed in geslaagd. Het boek bevat honderden foto’s, waarvan de meeste nog nooit eerder gepubliceerd, over alle mogelijke facetten van het leven van deze ‘idealisten’ : hun vertrek en de enthousiaste menigte die hen uitwuifde, de opleiding in Duitsland en de eedaflegging, de reis naar het front, de gevechten in Rusland zelf, wat deden ze in hun vrije tijd, de vreselijke winter in Rusland, de rebellie tegen de Duitsers (die hen schofterig behandelden en niet gaven wat ze beloofd hadden of wat de Vlamingen verwachtten : eigen regimenten in het Nederlands, Vlaamse insignes, Vlaamse onafhankelijkheid), de brigade Langemarck en tenslotte dood in het oosten.

Het gaat over 10.000 Vlaamse soldaten in Rusland, daarvan zijn er 2 à 3.000 gesneuveld of vermist. ‘Het verhaal van de Vlaamse Oostfronters is één groot drama, doorspekt met naïef idealisme, ontgoocheling en oorlogsmiserie, en eindigde met de uiteindelijke veroordeling door de Belgische staat.’ (12) De Duitse bezetter heeft de oostfronters in alle opzichten bedrogen : velen dachten dat meewerken met de bezetter tot een onafhankelijk Vlaanderen zou leiden, maar Duitsland (de Waffen-SS) dacht maar aan één ding : de Vlamingen opnemen in het Germaanse Rijk (12). Bovendien werden ze door de Duitse instructeurs vernederd en gekleineerd (jullie zijn ‘ja nur gekommen zum Fressen und Scheissen’, 41), van de Germaanse broederschap was ter plekke weinig te bespeuren (41). Dit boek wil een aanvulling op en een tegengewicht vormen tegen nogal wat ‘romantische literatuur’ over de oostfronters. ‘In de recente geschiedschrijving wordt de schuldvraag evenwel niet langer uit de weg gegaan. De oorlog aan het Oostfront was vooral een vuile oorlog, met misdaden tegen de mensheid langs beide kanten. De Vlaamse soldaten hebben actief deelgenomen aan de vernietigingsoorlog van Hitler-Duitsland in Oost- en Centraal-Europa.’ (13) Over die ‘vuile oorlog’ komen we natuurlijk zo goed als niets te weten : het ligt voor de hand dat teruggekeerde soldaten, die de gruwel van het Oostfront overleefd hadden, niet ronduit gingen vertellen wat ze allemaal gezien en uitgericht hadden. Hebben ze zoals de Duitsers hele dorpen in brand gestoken, hebben ze Joden helpen vangen en executeren e.a. pijnlijke vragen meer.

Sint-Petersburg: De droomstad van de tsaar

Sint-Petersburg

De droomstad van de tsaar

Emmanuel Waegemans

In 2022 zal het 350 jaar geleden zijn dat Peter de Grote geboren werd (1672). Naar aanleiding van dat jubileum is dit boek geschreven. Het gaat vooral over Peter de Grote, de stichter van de nieuwe hoofdstad, maar ook over zijn opvolgers tot 1801.

Rusland had al een haven in Archangelsk aan de Witte Zee, maar die was elke winter vele maanden dichtgevroren. Daarom wou Peter een toegang tot de Oostzee en daarvoor moest hij Zweden verslaan. Dat gebeurde in 1703. Dan besliste hij een stad en haven te bouwen aan de monding van de Neva, dat ‘moeras’ betekent in het Fins. Dat gebeurde tussen 1703 en 1717, met 3.000 à 5.000 buitenlandse vaklui (vooral Nederlandse) en met Italiaanse, Duitse en Franse architecten. De werken kostten het leven aan 16.000 à 20.000 mensen, vooral door ziektes. Toen Peter in 1725 stierf, woonden er ruim 40.000 inwoners. De industrie en handel floreerden, in 1725 was de export dubbel zo groot als de import (p. 48-52). De werktaal was … het Nederlands (p. 53-54).

Peter voerde de juliaanse kalender in ter vervanging van de scheppingskalender: 1 januari 7208 werd 1 januari 1700. In 1714 opende de eerste boekenwinkel in de stad (p. 62-64).

Vanaf 1717 bekoelde de relatie tussen Peter en de Republiek: de Nederlanders waren niet bereid om hem te steunen tegen de Zweden, Hollandse kooplui waren opgelicht door Mensjikov (de gouverneur van de stad), de Nederlandse resident was het land uitgezet en Nederland deed moeilijk over de titel ‘keizer’. Maar de Nederlanders blijven tot vandaag terecht trots dat zij Rusland mee gemoderniseerd hebben (p. 70).

Peter was paternalistisch: hij wist wat goed was voor het volk, het staatsbelang stond boven alles en die eigenschap werd kenmerkend voor de latere tsaren en secretarissen-generaal. In de 18de eeuw werd hij gezien als de schepper van het nieuwe Rusland, maar de laatste jaren zijn er ook schrijvers zoals journalist Andrej Boerovski die hem in zijn boek ‘De vervloekte keizer’ (2008) genadeloos afbreekt (p. 72-75). Na Peters dood keerden edellieden massaal terug naar Moskou, maar de buitenlandse specialisten bleven paleizen bouwen en parken aanleggen. Duitsers uit de Baltische provincies namen de hoge functies in (p. 77-79).

Tijdens tsarina Anna (1730-1740) deed het Franse ballet zijn intrede en dit betekende het begin van de Russische hegemonie op dit gebied (p. 82). De stad groeide van 40.000 inwoners in 1725 naar 75.000 in 1740 en 95.000 in 1750 (p. 95). Elisabeth (1741-1760), dochter van Peter, bouwde de stad verder uit, o.a. met het grote winkelcentrum aan de Nevski Prospekt. Met Rastrelli junior haalde ze de Italiaanse barok binnen. Behalve de Hermitage verrezen er ook prachtige paleizen van rijke industriëlen (p. 95-99). Elisabeth hield van feesten, muziek, theater en kunst. Het Frans werd de taal van de elite en van het hof. Lomonosov richtte de eerste Russische universiteit op (p. 107).

Peter III was niet geliefd en werd door zijn vrouw, Catharina II (1762-1796), opzij geschoven. Zij veroverde de Krim (1783) en verdeelde Polen onder Rusland, Pruisen en Oostenrijk. De opstand van de boeren tegen de adel (1773-1775) werd onderdrukt. Sint-Petersburg telde 200.000 inwoners, meer dan Moskou, onder wie 32.000 buitenlanders, van wie de helft Duitsers. Catharina was een harde werkster en ook schrijfster. Met haar sluit de auteur zijn overzicht af.

2x Charles de Ligne

Charles-Joseph de Ligne. Memoires. Antwerpen, Davidsfonds / Standaard Uitgeverij, 2021, 284 p. Vertaald door Marijke Arijs. ISBN 978 90 02 26923 3. Idem. Brieven aan de markiezin de Coigny. Bleiswijk, uitgeverij Vleugels, 2021, 61 p. Vertaald door Marijke Arijs. ISBN 978 94 93186 39 2.

België heeft niet veel grootheden in de 18e eeuw waarmee we zouden kunnen uitpakken. En de twee grandes die we dan wel hebben, zijn zo goed als vergeten. De eerste is de Luikse componist André Ernest Modeste Grétry, die in 1741 in Luik geboren werd en in 1813 stierf. Dat is één jaar voor de tweede beroemde Belg - Charles-Joseph prince de Ligne (1735-1814). Grétry schreef de opera Pierre le Grand (1790), die tijdens de Franse Revolutie in Parijs (en ook in Brussel) werd opgevoerd en duidelijk monarchistische sympathieën tentoon spreidde – de Russische tsaar wordt hier opgevoerd als de liefhebbende monarch die het goed voorheeft met zijn volk, een voor die woelige tijd van koningsmoord belangrijke boodschap. In veel naslagwerken wordt Grétry gecatalogeerd als Frans componist, wellicht omdat hij zich al in 1767 in de Franse hoofdstad vestigde en daar zijn muzikale carrière begon. Hij slaagde erin de Franse Revolutie te overleven en werd zelfs door Napoleon benoemd tot ridder in het Légion d’Honneur. Die eer was de tweede beroemde Belg niet gegund : prins de Lignes kasteel werd geconfisqueerd door de Franse revolutionairen toen ze ons land bezetten, de prins (die generaal was in het Oostenrijkse leger) vluchtte resp. ‘emigreerde’ naar Oostenrijk, waar hij neerkeek op de parvenu Napoleon en weigerde met de man in contact te komen. Ook de Ligne had iets met Rusland te maken : in 1787 ging hij in op de uitnodiging van de Russische keizerin Catharina II om deel te nemen aan de cruise op de Dnjepr naar het nieuwe wingewest van Rusland, de Krim, die in 1783 op de Turken veroverd was.

De Ligne is een fascinerende figuur. In het begin van de 19e eeuw verscheen zijn verzameld werk in 34 delen (Mélanges militaires, littéraires et sentimentaires, 1795-1811), zijn memoires beslaan 1200 bladzijden, de vertaalster Marijke Arijs heeft er een selectie uit gemaakt en die nu uitgegeven in een schitterende vertaling, want het Frans van de Ligne is niet het allergemakkelijkst, gesofisticeerd, vol grappen, woordspelingen, calembours en dubbelde bodems. Het is een plezier om de memoires te lezen van onze landgenoot die natuurlijk in het Frans schreef (hij is geboren in Beloeil in Henegouwen), de taal van de ontwikkelde elite in de 18e eeuw (ook de Italiaan Casanova schreef in het Frans, zij het met nogal wat Italiaanse interferentie) en het onuitspreekbare Nederlands niet machtig was. Hij was beslist een kosmopoliet, maar geen talenknobbel. Hij heeft zijn hele leven voor de Oostenrijkers gewerkt en er de laatste kwarteeuw van zijn leven gewoond, maar fatsoenlijk Duits heeft hij nooit kunnen of leren spreken (‘mijn gebrekkige Duits’, 198, ‘dat verdomde Duits’, 213 – dit is duidelijk een document van voor de tijd van madame de Staël, die Duitsland en de Duitse cultuur ontdekte voor de Fransen). Zijn scheldkanonnades tegen de taal van Goethe (130) zijn interessant en venijnig, maar soms ook niet ter zake. Goethe moet hem gezien en gesproken hebben (215), want van hem is de beroemde uitspraak dat prins de Ligne de ‘vrolijkste man van zijn tijd’ was.

Marianna Butenschön. St. Petersburg. Stimmen zur Stadtgeschichte.

Marianna Butenschön. St. Petersburg. Stimmen zur Stadtgeschichte. Hamburg, Osburg Verlag, 2021, 481 p. ISBN 978-3-95510-240-1

Marianna Butenschön (jaargang 1943) is geen onbekende in de studie van de Duits-Russische relaties. Ze heeft een boek over de Hermitage op haar palmares (Ein Zaubertempel für die Musen. Die Ermitage in St. Petersburg) en drie monografieën over drie Duitse prinsessen op de Russische trein (Die Preußin auf dem Zarenthron, Maria, Kaiserin von Russland en Die Hessin auf dem Zarenthron). Allemaal dus gesitueerd in de tweede hoofdstad van Rusland – Sint-Petersburg. Het mag daarom niet verwonderen dat ze zich aan dit boek gewaagd heeft – een bloemlezing van uitspraken over de stad aan de Neva, van wat Russen en buitenlanders sinds de stichting van de stad in 1703 tot op de dag van vandaag allemaal over de stad hebben gezegd.

Het boek is onderverdeeld in veertien thematische hoofstukken die telkens één aspect van de geschiedenis van de stad belichten : de stichting, de residentie van de keizers, ‘Mehr als Berlin und Wien’, de ‘Wunderstadt der Welt’, gisting, nieuwe naam, de val van de stad, het verlies van de status, Leningrad, terreur, de blokkade, de naoorlogse jaren, Hoera Sint-Petersburg en (het eeuwige thema voor Russische filosofen) de twee hoofdsteden.

Natascha Wodin. Nastjas Tränen.

Natascha Wodin. Nastjas Tränen. Hamburg, Rowohlt, 2021, 189 p. ISBN 978-3-498-00260-2

De Duitse schrijfster Natascha Wodin is ook in ons taalgebied geen onbekende meer. In het Nederlands zijn vier titels van haar vertaald : De glazen stad (haar debuut, waarmee ze doorgebroken is), Ooit leefde ik, Ze kwam uit Marioepol en Ergens in dit duister. Haar meest ideeënrijke roman is zonder twijfel Die gläserne Stadt, een mooie metafoor voor het Duitsland waar ze na de Tweede Wereldoorlog als kind van Oekraïense displaced persons terechtkwam, opgroeiend in een vijandig milieu, waarin haar ouders, en vooral haar moeder, nooit echt konden aarden. Het tragische verhaal over haar moeder, die zich in het naoorlogse Duitsland ontworteld voelde, heeft ze aangrijpend beschreven in Ze kwam uit Marioepol (besproken op deze website).

Nu zet ze dit verhaal verder in de korte roman Nastjas Tränen (De tranen van Nastja), een vertelling over een Oekraïense vrouw die ze in Berlijn in de jaren negentig leert kennen als poetsvrouw en met wie ze geleidelijk aan bevriend raakt. Van een verhaal over het leven van een Oost-Europese poetsvrouw in het Westen valt misschien niet veel te verwachten, maar daar is Wodin een te knappe schrijfster voor. Ze verwerkt handig het verhaal van die ongelukkige vrouw in dat van haar eigen moeder, die met dezelfde ziekte worstelde, maar dan vijftig jaar geleden. Ze speurt nu ‘dass meine Vergangenheit mir abermals auf den Fersen war’ (142).

Pagina's